مِن شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ﴿٤﴾
• • •
4- “Vesvese veren -el-vesvâs- ve geri çekilen -el-hannâs- (yani şeytanın) şerrinden,”
Nâs Sûresi
سُورَةُ ٱلناس
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
Müfessir Seçin
Taberî Tefsiri
Câmiu'l-Beyân an Te'vîli Âyi'l-Kur'ân
‘Vesvese verenin şerrinden’ buyruğu, ‘el-hannâs’ olan şeytanın şerrinden demektir; o ki kimi zaman geri çekilir, kimi zaman vesvese verir. Ancak kul Rabbini zikrettiğinde geri çekilir.
Bunu söyleyenlerin sözleri:
◆ Ebû Kureyb bize rivayet etti; dedi ki: Yahyâ bin Îsâ bize rivayet etti; Sufyân’dan, o da Hakîm bin Cubeyr’den, o da Saîd bin Cubeyr’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Her doğan çocuğun kalbinde mutlaka vesvese vardır. Akıl baliğ olup Allah’ı zikrettiğinde (şeytan) geri çekilir; gaflete düştüğünde ise vesvese verir.” Ve dedi ki: “İşte bu, ‘el-vesvâs el-hannâs’ ifadesinin anlamıdır.”
Bunu söyleyenlerin sözleri:
◆ Ebû Kureyb bize rivayet etti; dedi ki: Yahyâ bin Îsâ bize rivayet etti; Sufyân’dan, o da Hakîm bin Cubeyr’den, o da Saîd bin Cubeyr’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Her doğan çocuğun kalbinde mutlaka vesvese vardır. Akıl baliğ olup Allah’ı zikrettiğinde (şeytan) geri çekilir; gaflete düştüğünde ise vesvese verir.” Ve dedi ki: “İşte bu, ‘el-vesvâs el-hannâs’ ifadesinin anlamıdır.”
◆ İbn Humeyd bize rivayet etti; dedi ki: Cerîr bize rivayet etti; o da Mansûr’dan, o da Sufyân’dan, o da İbn Abbâs’tan, onun ‘el-vesvâs el-hannâs’ ifadesi hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şeytan, Âdemoğlunun kalbi üzerine çökmüş (yerleşmiş) durumdadır. Kişi dalgınlaşıp gaflete düştüğünde vesvese verir; Allah’ı zikrettiğinde ise geri çekilir.”
◆ Dedi ki: Mehrân bize rivayet etti; o da Osman bin el-Esved’den, o da Mucâhid’den, ‘el-vesvâs el-hannâs’ ifadesi hakkında şöyle dediğini nakletti: “(Şeytan) yayılır; Allah zikredildiğinde geri çekilir ve daralır; gaflete düşüldüğünde ise tekrar yayılır.”
◆ Muhammed bin Amr bana rivayet etti; dedi ki: Ebû Âsım bize rivayet etti; dedi ki: Îsâ bize rivayet etti. Yine Hâris bana rivayet etti; dedi ki: Hasan bize rivayet etti; dedi ki: Verkâ bize rivayet etti. Bunların hepsi İbn Ebî Necîh yoluyla Mucâhid’den, onun ‘el-vesvâs el-hannâs’ ifadesi hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Şeytan insanın kalbi üzerinde bulunur; Allah zikredildiğinde ise geri çekilir.”
◆ İbn Abdu’l-A‘lâ bize rivayet etti; dedi ki: İbn Sevr bize rivayet etti; o da Ma‘mer’den, o da Katâde’den, onun ‘el-vesvâs’ ifadesi hakkında şöyle dediğini nakletti: “O, şeytandır; aynı zamanda ‘el-hannâs’tır. Kul Rabbini zikrettiğinde geri çekilir. O hem vesvese verir hem de geri çekilir.”
◆ Bişr bize rivayet etti; dedi ki: Yezîd bize rivayet etti; dedi ki: Saîd bize rivayet etti; o da Katâde’den, onun ‘min şerri’l-vesvâs el-hannâs’ ifadesi hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bu, şeytandır; Âdemoğlunun kalbine vesvese verir, Allah zikredildiğinde ise geri çekilir.”
◆ İbn Abdu’l-A‘lâ bize rivayet etti; dedi ki: İbn Sevr bize rivayet etti; o da babasından nakletti ve şöyle dedi: “Bana zikredildiğine göre şeytan —yahut vesvese veren— insanın kalbine, hem hüzün anında hem de sevinç anında üfler; Allah zikredildiğinde ise geri çekilir.”
◆ Yûnus bana rivayet etti; dedi ki: İbn Vehb bize haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd, ‘el-hannâs’ ifadesi hakkında şöyle demiştir: “Hannâs; bazen vesvese veren, bazen de geri çekilendir; bu, cinlerden de olur, insanlardan da. Denilirdi ki: İnsan şeytanı, cin şeytanından insanlara daha şiddetlidir. Cin şeytanı vesvese verir ama onu görmezsin; bu ise seni doğrudan görür.”
◆ İbn Abbâs radıyallahu 'anhu’dan rivayet edilmiştir ki, ‘min şerri’l-vesvâs’ ifadesi hakkında şöyle derdi: “O, insanları kendi itaatine çağırarak onların kalplerine vesvese verendir. Nihayet insanlar onun çağırdığı şeye uyarlar; ona itaat edildiğinde ise geri çekilir.”
Bunu söyleyenlerin sözleri:
◆ Muhammed bin Sa‘d bana rivayet etti; dedi ki: Babam bana rivayet etti; dedi ki: Amcam bana rivayet etti; dedi ki: Babam, o da babasından, o da İbn Abbâs’tan, onun ‘el-vesvâs’ ifadesi hakkında şöyle dediğini nakletti: “O, şeytandır; insana emreder, ona itaat edildiğinde ise geri çekilir.”
Bunu söyleyenlerin sözleri:
◆ Muhammed bin Sa‘d bana rivayet etti; dedi ki: Babam bana rivayet etti; dedi ki: Amcam bana rivayet etti; dedi ki: Babam, o da babasından, o da İbn Abbâs’tan, onun ‘el-vesvâs’ ifadesi hakkında şöyle dediğini nakletti: “O, şeytandır; insana emreder, ona itaat edildiğinde ise geri çekilir.”
Bu konuda doğru olan görüş şudur:
Bana göre bu hususta en doğru söz şudur: Allah Teâlâ, Peygamberi Muhammed ﷺ’e, bazen vesvese veren, bazen de geri çekilen şeytanın şerrinden Kendisine sığınmasını emretmiştir. O, vesveseyi belirli bir türle sınırlamamış, geri çekilmeyi de belirli bir şekle tahsis etmemiştir. Şeytan bazen Allah’a isyana çağırarak vesvese verir; kişi ona uyduğunda geri çekilir. Bazen de Allah’a itaati engellemeye çalışarak vesvese verir; kul Rabbinin emrini hatırlayıp ona itaat ettiğinde ve şeytana karşı geldiğinde ise yine geri çekilir. Dolayısıyla o, her iki durumda da “vesvese veren ve geri çekilen” (el-vesvâs el-hannâs) niteliğine sahiptir. Bu, onun temel sıfatıdır.
وقوله: ( مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ ) يعني: من شرّ الشيطان ( الْخَنَّاسِ ) الذي يخنِس مرّة ويوسوس أخرى، وإنما يخنِس فيما ذُكر عند ذكر العبد ربه.
* ذكر من قال ذلك:
حدثنا أبو كُرَيب، قال: ثنا يحيى بن عيسى، عن سفيان، عن حكيم بن جُبير، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: ما من مولود إلا على قلبه الوَسواس، فإذا عقل فذكر الله خَنَس، وإذا غَفَل وسوس، قال: فذلك قوله: ( الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ) .
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جرير، عن منصور، عن سفيان، عن ابن عباس، في قوله ( الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ) قال: الشيطان جاثم على قلب ابن آدم، فإذا سها وغفل وسوس، وإذا ذكر الله خنس .
قال: ثنا مهران، عن عثمان بن الأسود، عن مجاهد ( الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ) قال: ينبسط فإذا ذكر الله خَنَس وانقبض، فإذا غفل انبسط .
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى؛ وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، في قوله ( الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ) قال: الشيطان يكون على قلب الإنسان، فإذا ذكر الله خَنَس .
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة ( الْوَسْوَاسِ ) قال: قال هو الشيطان، وهو الخَنَّاس أيضا، إذا ذكر العبد ربه خنس، وهو يوسوس وَيخْنِس .
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة ( مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ) يعني: الشيطان، يوسوس في صدر ابن آدم، ويخنس إذا ذُكر الله .
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن أبيه، قال: ذُكر لي أن الشيطان، أو قال الوسواس، ينفث في قلب الإنسان عند الحزن وعند الفرح، وإذا ذُكر الله خنس .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد، في قوله: ( الْخَنَّاسِ ) قال: الخناس الذي يوسوس مرّة، ويخنس مرّة من الجنّ والإنس، وكان يقال: شيطان الإنس أشدّ على الناس من شيطان الجنّ، شيطان الجنّ يوسوس ولا تراه، وهذا يُعاينك معاينة .
ورُوي عن ابن عباس رضى الله عنه أنه كان يقول في ذلك ( مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ ) الذي يوسوس بالدعاء إلى طاعته في صدور الناس، حتى يُستجاب له إلى ما دعا إليه من طاعته، فإذا استجيب له إلى ذلك خَنَس.
* ذكر من قال ذلك:
حدثني محمد بن سعد، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس، في قوله ( الْوَسْوَاسِ ) قال: هو الشيطان يأمره، فإذا أطيع خنس .
والصواب من القول في ذلك عندي أن يقال: إن الله أمر نبيه محمدا صلى الله عليه وسلم أن يستعيذ به من شرّ شيطان يوسوس مرّة ويخنس أخرى، ولم يخصَّ وسوسته على نوع من أنواعها، ولا خنوسه على وجه دون وجه، وقد يوسوس بالدعاء إلى معصية الله، فإذا أطيع فيها خَنَس، وقد يوسوس بالنَّهْي عن طاعة الله فإذا ذكر العبدُ أمر ربه فأطاعه فيه، وعصى الشيطان خنس، فهو في كلّ حالتيه وَسْواس خَناس، وهذه الصفة صفته.