وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ ﴿٣﴾
• • •
3- “Karanlığı çöktüğü vakit gecenin şerrinden,”
Felak Sûresi
سُورَةُ ٱلفلق
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
Müfessir Seçin
İbn Kesîr Tefsiri
Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm
‘Ve karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden’ buyruğu hakkında,
Mücâhid dedi ki: “Gâsık” gecedir, “vekab” ise; güneşin batmasıdır." Bunu Buhârî ondan nakletmiştir. İbn Ebî Necîh de bunu ondan rivayet etmiştir.
İbn Abbas, Muhammed bin Ka’b el-Kurazî, ed-Dahhâk, Husayf, el-Hasan ve Katâde de böyle demişlerdir: “Bu, karanlığıyla birlikte gelip çöken gece demektir.”
Mücâhid dedi ki: “Gâsık” gecedir, “vekab” ise; güneşin batmasıdır." Bunu Buhârî ondan nakletmiştir. İbn Ebî Necîh de bunu ondan rivayet etmiştir.
İbn Abbas, Muhammed bin Ka’b el-Kurazî, ed-Dahhâk, Husayf, el-Hasan ve Katâde de böyle demişlerdir: “Bu, karanlığıyla birlikte gelip çöken gece demektir.”
ve Zuhrî dedi ki: ‘Ve karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden’; güneş battığı zamandır.
Atiyye ve Katâde’den nakledildiğine göre: "Gece çöktüğü zaman; yani gittiği zamandır."
Ebu’l-Mehzim, Ebu Hureyre’den nakletti: ‘Ve karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden’ (maksat) yıldızdır.
İbn Zeyd dedi ki: "Araplar şöyle derlerdi: “Gâsık”; Ülker (Süreyya) yıldızının batmasıdır. Çünkü onun batışı sırasında hastalıklar ve salgınlar çoğalır, doğuşu sırasında ise azalır ve ortadan kalkardı."
Atiyye ve Katâde’den nakledildiğine göre: "Gece çöktüğü zaman; yani gittiği zamandır."
Ebu’l-Mehzim, Ebu Hureyre’den nakletti: ‘Ve karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden’ (maksat) yıldızdır.
İbn Zeyd dedi ki: "Araplar şöyle derlerdi: “Gâsık”; Ülker (Süreyya) yıldızının batmasıdır. Çünkü onun batışı sırasında hastalıklar ve salgınlar çoğalır, doğuşu sırasında ise azalır ve ortadan kalkardı."
İbn Cerîr rahimehullah şöyle dedi: Bu görüşü savunanların dayandığı rivayetlerden biri de bana Nasr bin Ali'nin naklettiği şu hadistir: Bekkâr bin Abdullah bin Hemmâm'ın yeğeni bize rivayet etti; o da Muhammed bin Abdulazîz bin Ömer bin Abdurrahman bin Avf'tan, o babasından, o da Ebû Seleme'den, o da Ebû Hureyre radıyallahu anh'tan, o da Nebî ﷺ'den rivayet etti:
“‘(Ve karanlığı çöktüğü zaman gâsıkın şerrinden) ayetindeki “Gâsık”, bir yıldızdır.’”
Ben (İbn Kesir) derim ki: Bu hadisin Nebi ﷺ’e ulaşan merfu bir hadis olması sabit değildir.
İbn Cerîr dedi ki: Başkaları da şöyle dediler: "O, aydır."
Ben derim ki: Bu görüş sahiplerinin dayanağı, İmam Ahmed’in rivayet ettiği şu hadistir:
Bize Ebu Dâvûd el-Haferî, İbn Ebî Zi’b’den, o el-Hâris’ten, o Ebu Seleme’den anlattı, dedi ki: Âişe radıyallahu anha şöyle dedi: Resulullah ﷺ elimden tuttu, sonra bana doğduğu esnada ayı gösterdi ve şöyle buyurdu: “Karanlığı çöktüğü zaman şu gâsıkın şerrinden Allah’a sığın.”
Bunu Tirmizî ve Nesâî, Sünen’lerinin tefsir kitaplarında (bölümlerinde), Muhammed bin Abdurrahman İbn Ebî Zi’b’in hadisinden, o dayısı el-Hâris bin Abdurrahman’dan rivayet etmişlerdir. Tirmizî dedi ki: Hasen sahihtir.
Hadisin Tirmizî'deki lafzı şöyledir:
“Bunun şerrinden Allah'a sığın. Çünkü bu, battığı zaman ‘gâsık’tır.”
Nesâî'deki lafız ise şöyledir:
“Bunun şerrinden Allah'a sığın. İşte bu, battığı zaman ‘gâsık’tır.”
Birinci görüşü savunanlar, ki onlar onun "içeri girdiği (çöktüğü) zaman gece" olduğunu söyleyenlerdir dediler ki:
“Bu hadis bizim görüşümüze aykırı değildir. Çünkü ay, gecenin bir alametidir ve onun etkisi ancak gecede ortaya çıkar. Yıldızlar da ancak gece parladıkları için görünürler. Dolayısıyla bu hadis de sonuçta bizim söylediğimiz manaya dönmektedir.”
En doğrusunu Allah ﷻ bilir.
( ومن شر غاسق إذا وقب ) قال مجاهد : غاسق الليل إذا وقب : غروب الشمس . حكاه البخاري عنه . ورواه ابن أبي نجيح ، عنه . وكذا قال ابن عباس ، ومحمد بن كعب القرظي ، والضحاك ، وخصيف ، والحسن ، وقتادة : إنه الليل إذا أقبل بظلامه .
وقال الزهري : ( ومن شر غاسق إذا وقب ) الشمس إذا غربت . وعن عطية وقتادة : إذا وقب الليل : إذا ذهب . وقال أبو المهزم : عن أبي هريرة : ( ومن شر غاسق إذا وقب ) كوكب . وقال ابن زيد : كانت العرب تقول : الغاسق : سقوط الثريا ، وكان الأسقام والطواعين تكثر عند وقوعها ، وترتفع عند طلوعها .
قال ابن جرير : ولهؤلاء من الأثر ما حدثني : نصر بن علي ، حدثني بكار بن عبد الله - ابن أخي همام - ، حدثنا محمد بن عبد العزيز بن عمر بن عبد الرحمن بن عوف ، عن أبيه ، عن أبي سلمة ، عن أبي هريرة ، عن النبي صلى الله عليه وسلم : " ( ومن شر غاسق إذا وقب ) قال : النجم الغاسق " .
قلت : وهذا الحديث لا يصح رفعه إلى النبي صلى الله عليه وسلم .
قال ابن جرير : وقال آخرون : هو القمر .
قلت : وعمدة أصحاب هذا القول ما رواه الإمام أحمد :
حدثنا أبو داود الحفري ، عن ابن أبي ذئب ، عن الحارث ، عن أبي سلمة قال : قالت عائشة رضي الله عنها : أخذ رسول الله صلى الله عليه وسلم بيدي ، فأراني القمر حين يطلع ، وقال : " تعوذي بالله من شر هذا الغاسق إذا وقب " .
ورواه الترمذي والنسائي في كتابي التفسير من سننيهما ، من حديث محمد بن عبد الرحمن ابن أبي ذئب ، عن خاله الحارث بن عبد الرحمن به . وقال الترمذي : حسن صحيح . ولفظه : " تعوذي بالله من شر هذا ، فإن هذا الغاسق إذا وقب " . ولفظ النسائي : " تعوذي بالله من شر هذا ، هذا الغاسق إذا وقب " .
قال أصحاب القول الأول وهو أنه الليل إذا ولج - : هذا لا ينافي قولنا ; لأن القمر آية الليل ، ولا يوجد له سلطان إلا فيه ، وكذلك النجوم لا تضيء ، إلا في الليل ، فهو يرجع إلى ما قلناه ، والله أعلم .