الَّذِينَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ ﴿٥﴾
• • •
5- Ki onlar, namazlarından yana gaflet içindedirler;
Mâ'ûn Sûresi
سُورَةُ ٱلماعون
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
Müfessir Seçin
Taberî Tefsiri
Câmiu'l-Beyân an Te'vîli Âyi'l-Kur'ân
Bize İbnü’l-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Seken bin Nâfi’ el-Bâhilî anlattı, dedi ki: Bize Şu’be, Halef bin Havşeb’den, o Talha bin Musarrif’tan, o Mus’ab bin Sa’d’dan nakletti, dedi ki: Babama Yüce ve Azîz olan Allah’ın: “Onlar ki namazlarından gafildirler” sözü hakkında ne dersin; o, namazı terk etmek midir?" dedim. (Babam): "Hayır, lakin onu vaktinden sonraya bırakmaktır." dedi.
Bana Yakub bin İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Hişâm ed-Destuvâî’den anlattı, dedi ki: Bize Âsım bin Behdele, Mus’ab bin Sa’d’dan nakletti, dedi ki: Sa‘d’a dedim ki: “Onlar ki namazlarından gafildirler” sözü, bizim namaz içinde kendi kendimize konuşmamız mıdır? Dedi ki: Hayır, fakat gaflet; onu vaktinden sonraya bırakmaktır.
Bize Ebu Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî’, Süfyân’dan, o Âsım’dan, o Mus’ab bin Sa’d’dan nakletti ki: “Onlar ki namazlarından gafildirler” (ifadesi hakkında) dedi ki: Gaflet, onu vakit dışında bırakmaktır.
Bize Amr bin Ali anlattı, dedi ki: Bize İmrân bin Temâm el-Benânî anlattı, dedi ki: Bize Ebu Cemre ed-Dubaî Nasr bin İmrân, İbn Abbas’tan Allah’ın: “Onlar ki namazlarından gafildirler” sözü hakkında nakletti, (İbn Abbas) dedi ki: "Onlar, onu (namazı) vaktinden sonraya bırakırlar."
bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yakub, Ca’fer’den, o İbn Ebzâ’dan nakletti: “Onlar ki namazlarından gafildirler” hakkında dedi ki: Farz namazı geciktirirler, hatta vakti çıkar ya da vaktinden çıkarırlar.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Sufyân, A’meş’ten, o Ebu’d-Duhâ’dan, o Mesrûk’tan nakletti: “Onlar ki namazlarından gafildirler” dedi ki: Onu vaktinde terk etmektir.
Bana Ebu’s-Sâib anlattı, dedi ki: Bana Ebu Muâviye, A’meş’ten, o Müslim’den, o Mesrûk’tan şu ayet hakkında nakletti: “Onlar ki namazlarından gafildirler” dedi ki: Vaktini zayi etmektir.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Sufyân’dan, o A’meş’ten, o Ebu’d-Duhâ’dan nakletti: “Onlar ki namazlarından gafildirler” dedi ki: Farzı vaktinde terk etmektir.
Bize İbnü’l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Yahya bin Eyyûb anlattı, dedi ki: İbn Zahr, el-A’meş’ten, o Müslim bin Subayh’tan bana haber verdi: “Onlar ki namazlarından gafildirler” yani onu vaktinden zayi edenlerdir.
Bana Yakub bin İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Hişâm ed-Destuvâî’den anlattı, dedi ki: Bize Âsım bin Behdele, Mus’ab bin Sa’d’dan nakletti, dedi ki: Sa‘d’a dedim ki: “Onlar ki namazlarından gafildirler” sözü, bizim namaz içinde kendi kendimize konuşmamız mıdır? Dedi ki: Hayır, fakat gaflet; onu vaktinden sonraya bırakmaktır.
Bize Ebu Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî’, Süfyân’dan, o Âsım’dan, o Mus’ab bin Sa’d’dan nakletti ki: “Onlar ki namazlarından gafildirler” (ifadesi hakkında) dedi ki: Gaflet, onu vakit dışında bırakmaktır.
Bize Amr bin Ali anlattı, dedi ki: Bize İmrân bin Temâm el-Benânî anlattı, dedi ki: Bize Ebu Cemre ed-Dubaî Nasr bin İmrân, İbn Abbas’tan Allah’ın: “Onlar ki namazlarından gafildirler” sözü hakkında nakletti, (İbn Abbas) dedi ki: "Onlar, onu (namazı) vaktinden sonraya bırakırlar."
bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yakub, Ca’fer’den, o İbn Ebzâ’dan nakletti: “Onlar ki namazlarından gafildirler” hakkında dedi ki: Farz namazı geciktirirler, hatta vakti çıkar ya da vaktinden çıkarırlar.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Sufyân, A’meş’ten, o Ebu’d-Duhâ’dan, o Mesrûk’tan nakletti: “Onlar ki namazlarından gafildirler” dedi ki: Onu vaktinde terk etmektir.
Bana Ebu’s-Sâib anlattı, dedi ki: Bana Ebu Muâviye, A’meş’ten, o Müslim’den, o Mesrûk’tan şu ayet hakkında nakletti: “Onlar ki namazlarından gafildirler” dedi ki: Vaktini zayi etmektir.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Sufyân’dan, o A’meş’ten, o Ebu’d-Duhâ’dan nakletti: “Onlar ki namazlarından gafildirler” dedi ki: Farzı vaktinde terk etmektir.
Bize İbnü’l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Yahya bin Eyyûb anlattı, dedi ki: İbn Zahr, el-A’meş’ten, o Müslim bin Subayh’tan bana haber verdi: “Onlar ki namazlarından gafildirler” yani onu vaktinden zayi edenlerdir.
Bazıları şöyle demiştir: Aksine bununla kastedilen, namazı tamamen terk etmeleridir.
Bunu söyleyenlerden rivayet edilmiştir:
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebu Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o İbn Abbas’tan Allah'ın “Vay haline o namaz kılanların! Onlar ki namazlarından gafildirler” sözü hakkında nakletti: onlar münafıklardır; insanlar yanında gösteriş için namaz kılarlar, yanlarında olunca kılarlar, olmadıklarında terk ederler, emanet (eşyayı ödünç vermeyi) men ederler; işte “el-mâûn” budur.
Bana Muhammed bin Sa’d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbas’tan nakletti: “Onlar ki namazlarından gafildirler” İbn Abbas dedi ki: Onlar münafıklardır; gizlide namazı terk ederler, açıktan kılarlar.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Sufyân’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o Mucâhid’den nakletti: “namazlarından gafildirler” hakkında dedi ki: Onu terk ederler.
Bazıları şöyle demiştir: Bununla kastedilen, onu küçümsemeleri, önemsememeleri ve onu eğlence konusu etmeleridir.
Bunu söyleyenlerden rivayet:
Bana Muhammed bin Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebu Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh’ten, o Mucâhid’den nakletti: “namazlarından gafildirler” dedi ki: Onlar laubali davranırlar.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: “namazlarından gafildirler”hakkında dedi ki: Gaflettedirler.
Bize İbn AbdulA‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma’mer’den, o Katâde’den nakletti: “namazlarından gafildirler” hakkında dedi ki: Ondan gafil olup, kılıp kılmadığına aldırmayan kimselerdir.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd’den: “namazlarından gafildirler” hakkında dedi ki: Namaz kılarlar ama namaz onların işi değildir.
Bana Ebu’s-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Leys’ten, o Mücâhid’den Allah'ın “namazlarından gafildirler” hakkında dedi ki: Onu hafife alırlar.
Bu konuda bana göre en doğru görüş şudur: “Gafilûn”, yani "Oyalananlar (lâhûn) ve ondan yana gaflet edenlerdir" denilmesidir. Namazdan oyalanıp (lâhi olup) onun dışındaki şeylerle meşgul olmanın içinde; kimi zaman namazın bizzat kendisini zayi etmek, kimi zaman da onun vaktini zayi etmek vardır. Durum böyle olunca, bununla "namazın vaktinin terk edilmesinin" kastedildiğini söyleyenin sözü de, bununla "namazın bizzat kendisinin terk edilmesinin" kastedildiğini söyleyenin sözü de sahih (doğru) olur; çünkü ondan gâfil olmanın (sehvin) içinde zikrettiğim o manaların tamamı mevcuttur.
Bu konuda Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem)’den gelen iki haber de bunu desteklemektedir:
Onlardan birincisi: Zekeriyya bin Abân el-Mısrî’nin bana anlattığı şu hadistir, dedi ki: Bize Amr bin Târık anlattı, dedi ki: Bize İkrime bin İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize Abdulmelik bin Umeyr, Mus’ab bin Sa’d’dan, o Sa’d bin Ebî Vakkas’tan rivayet etti ki Sa’d bin Ebî Vakkas dedi ki: Nebi (sallallahu aleyhi ve sellem)’e: “Onlar ki namazlarından gafildirler” hakkında sordum, buyurdu ki: “Onlar namazı vaktinden sonraya bırakanlardır.”
Onlardan diğeri ise: Ebu Küreyb’in bana anlattığı şu hadistir, dedi ki: Bize Muâviye bin Hişâm, Şeybân en-Nahvî’den, o Câbir el-Cu’fî’den anlattı, dedi ki: Bana bir adam, o Ebu Berze el-Eslemî’den rivayet etti, dedi ki: Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:
“Bu ayet indiğinde zaman: “Onlar ki namazlarından gafildirler” Allahu ekber! Bu durum sizin için, her bir adamınıza bütün dünyanın bir benzerinin verilmesinden daha hayırlıdır. O (öyle bir kimsedir) ki, namaz kıldığı zaman namazının hayrını (sevabını) ummaz; onu terk ettiği zaman da Rabbinden korkmaz.”
Bana Ebû Abdurrahim el-Berkî anlattı, dedi ki: Bize Amr bin Ebî Seleme anlattı, dedi ki: Ömer bin Süleyman’ı, Atâ bin Dînâr’dan anlatırken işittim; şüphesiz o şöyle demiştir: "Hamd olsun Allah’a ki, "(Onlar ki, namazlarından gâfildirler)" buyurmuştur." Resulullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’den rivayet ettiğimiz o iki haberde (hadiste) zikrettiğim her iki mana da namazdan gâfil olmanın (sehvin) manası kapsamında ihtimal dahilindedir (ikisi de kastedilebilir).
حدثنا ابن المثنى, قال: ثنا سكن بن نافع الباهلي, قال: ثنا شعبة, عن خلف بن حوشب, عن طلحة بن مُصَرّف, عن مصعب بن سعد, قال: قلت لأبي, أرأيت قول الله عزّ وجلّ : ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) : أهي تركها؟ قال: لا ولكن تأخيرها عن وقتها.حدثني يعقوب بن إبراهيم, قال: ثنا ابن عُلَية, عن هشام الدستوائي, قال: ثنا عاصم بن بهدلة، عن مصعب بن سعد, قال: قلت لسعد: ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) : أهو ما يحدّث به أحدنا نفسه في صلاته؟ قال: لا ولكن السهو أن يؤخِّرها عن وقتها.حدثنا أبو كُرَيب, قال: ثنا وكيع, عن سفيان, عن عاصم, عن مصعب بن سعد ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) قال: السهو: الترك عن الوقت.حدثنا عمرو بن عليّ, قال: ثنا عمران بن تمام البناني, قال: ثنا أبو جمرة الضبعي نصر بن عمران, عن ابن عباس, في قوله: ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) قال: الذين يؤخِّرونها عن وقتها.وحدثنا ابن حميد, قال: ثنا يعقوب, عن جعفر, عن ابن أبزي ( فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ) قال: الذين يؤخِّرون الصلاة المكتوبة, حتى تخرج من الوقت أو عن وقتها.حدثنا ابن بشار, قال: ثنا عبد الرحمن, قال: ثنا سفيان, عن الأعمش, عن أبي الضحى عن مسروق ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) قال: الترك لوقتها.حدثني أبو السائب, قال: ثني أبو معاوية, عن الأعمش, عن مسلم, عن مسروق, في قوله: ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) قال: تضييع ميقاتها.حدثنا ابن حميد, قال: ثنا مهران, عن سفيان, عن الأعمش, عن أبي الضحى ( عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) قال: ترك المكتوبة لوقتها.حدثنا ابن البرقي, قال: ثنا ابن أبي مريم, قال: ثنا يحيى بن أيوب, قال: أخبرني ابن زحر, عن الأعمش, عن مسلم بن صبيح ( عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) الذين يضيعونها عن وقتها.وقال آخرون: بل عني بذلك أنهم يتركونها فلا يصلونها.* ذكر من قال ذلك:حدثني عليّ, قال: ثنا أبو صالح, قال: ثني معاوية, عن عليّ, عن ابن عباس, في قوله: ( فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ) فهم المنافقون كانوا يراءون الناس بصلاتهم إذا حضروا, ويتركونها إذا غابوا, ويمنعونهم العارية بغضا لهم, وهو الماعون.حدثني محمد بن سعد, قال: ثني أبي, قال: ثني عمي, قال: ثني أبي, عن أبيه, عن ابن عباس: ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) قال: هم المنافقون يتركون الصلاة في السرّ, ويصلون في العلانية.حدثنا ابن حميد, قال: ثنا مهران, عن سفيان, عن ابن أبي نجيح, عن مجاهد ( عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) قال: الترك لها.وقال آخرون: بل عُنِيَ بذلك أنهم يتهاونون بها, ويتغافلون عنها ويلهون.* ذكر من قال ذلك:حدثني محمد بن عمرو, قال: ثنا أبو عاصم, قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث, قال: ثنا الحسن, قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيح, عن مجاهد, قوله: ( عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) قال: لاهون.حدثنا بشر, قال: ثنا يزيد, قال: ثنا سعيد, عن قتادة ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) : غافلون.حدثنا ابن عبد الأعلى, قال: ثنا ابن ثور, عن معمر, عن قتادة ( عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) قال: ساهٍ عنها, لا يبالي صلى أم لم يصلّ.حدثني يونس, قال: أخبرنا ابن وهب, قال: قال ابن زيد, في قوله: ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) يصلون, وليست الصلاة من شأنهم.حدثني أبو السائب, قال: ثنا ابن فضيل, عن ليث, عن مجاهد, في قوله: ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) قال: يتهاونون.وأولى الأقوال في ذلك عندي بالصواب بقوله: (ساهُونَ) : لاهون يتغافلون عنها، وفي اللهو عنها والتشاغل بغيرها, تضييعها أحيانا, وتضييع وقتها أخرى، وإذا كان ذلك كذلك صح بذلك قول من قال: عُنِيَ بذلك ترك وقتها, وقول من قال: عُنِيَ به تركها لما ذكرتُ من أن في السهو عنها المعاني التي ذكرت.وقد رُوي عن رسول الله صلى الله عليه وسلم بذلك خبران يؤيدان صحة ما قلنا في ذلك:أحدهما: ما حدثني به زكريا بن أبان المصري, قال: ثنا عمرو بن طارق, قال: ثنا عكرمة بن إبراهيم, قال: ثنا عبد الملك بن عمير, عن مصعب بن سعد, عن سعد بن أبي وقاص, قال: سألت النبيّ صلى الله عليه وسلم, عن ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) قال: هم الذين يؤخِّرون الصلاة عن وقتها.والآخر منهما: ما حدثني به أبو كُرَيب, قال: ثنا معاوية بن هشام, عن شيبان النحوي, عن جابر الجعفي, قال: ثني رجل, عن أبي برزة الأسلميّ, قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: " لما نـزلت هذه الآية: ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) : الله أكبر هذه خير لكم من أن لو أعطي كلّ رجل منكم مثل جميع الدنيا هو الذي إن صلى لم يرج خير صلاته، وإن تركها لم يخف ربه ".حدثني أبو عبد الرحيم البرقي, قال: ثنا عمرو بن أبي سلمة, قال: سمعت عمر بن سليمان يحدّث عن عطاء بن دينار أنه قال: الحمد لله الذي قال: ( الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ سَاهُونَ ) وكلا المعنيين اللذين ذكرت في الخبرين اللذين روينا عن رسول الله صلى الله عليه وسلم محتمل عن معنى السهو عن الصلاة.